دوﻗﺎﻟﺒﮕﯽ «ﻗﯿﺪ» در زﺑﺎن ﻋﺮﺑﯽ
(ﺗﮑﻤﻠﻪاي ﺑﺮ ﻣﻘﺎﻟﮥ «ﻗﯿﺪ» دﮐﺘﺮ آذرﻧﻮش )
اﺣﺴﺎن اﺳﻤﻌﯿﻠﯽ ﻃﺎﻫﺮي
*
اﺳﺘﺎدﯾﺎر زﺑﺎن و ادﺑﯿﺎت ﻋﺮﺑﯽ، داﻧﺸﮕﺎه ﺳﻤﻨﺎن، ﺳﻤﻨﺎن، اﯾﺮان
ﭼﮑﯿﺪه
«ﻗﯿﺪ» ﻧﺎﻣﯽ اﺳﺖ ﮐﻪ دﮐﺘﺮ آذرﻧﻮش در ﺳﺎل 1367 ش ﺑﺮ ﻣﻨﺼﻮبﻫﺎي ﻏﯿﺮرﮐﻦ در ﻧﺤﻮ ﻋﺮﺑﯽ ﻧﻬﺎده اﺳﺖ و
ﻧﺸﺎﻧﻪ آن را ﻧﺼﺐ داﻧﺴﺘﻪ اﺳﺖ. ﻣﺴﺌﻠﻪ ﻣﻘﺎﻟﻪ ﺣﺎﺿﺮ اﯾﻦ اﺳﺖ ﮐﻪ ﺿﻤﻦ ﺗﺎﯾﯿﺪ اﯾﻦ ﻧﺎﻣﮕﺬاري، ﺑﺎ دﻻﯾﻠﯽ ﻗﯿﺪ
را داراي دو ﻗﺎﻟﺐ ﻣﯽداﻧﺪ: ﯾﮑﯽ ﻣﻔﺮد و ﻣﻨﺼﻮب ﮐﻪ دﮐﺘﺮ آذرﻧﻮش ﺑﻪ آن اﺷﺎره ﮐﺮده ﺑﻮد و دﯾﮕﺮي ﻣﺮﮐﺐ
و ﻣﺠﺮور ﺑﺎ ﺣﺮف ﺟﺮ ﮐﻪ ﻣﺎ آن را ادﻋﺎ ﮐﺮدهاﯾﻢ و دﻻﯾﻠﯽ ﺑﺮاي اﺛﺒﺎت آن آورده اﯾﻢ.
آن دﻻﯾﻞ ﻋﺒﺎرت اﺳﺖ از: ﺧﻮﯾﺸﺎوﻧﺪ ﺷﻤﺮدن ﻧﺼﺐ و ﺟﺮ از ﺳﻮي ﺑﻌﻀﯽ ﻧﺤﻮﯾﺎن ﻗﺪﯾﻢ، ﺗﺼﺮﯾﺢ
دﺳﺘﻮر ﻧﻮﯾﺴﺎن ﻓﺎرﺳﯽ ﺑﻪ ﻗﯿﺪ ﺑﻮدن ﺗﺮﮐﯿﺐﻫﺎي ﺟﺎر و ﻣﺠﺮوري ﻣﻮرد ﮐﺎرﺑﺮد در ﻓﺎرﺳﯽ، ﻣﺠﺮور ﺷﺪن
ﺑﺨﺶ ﻋﻈﯿﻤﯽ از ﻣﻨﺼﻮﺑﺎت ﻋﺮﺑﯽ ﺑﺎ ﺣﺮف ﺟﺮ، ﻣﻌﺎدﻟﯿﺎﺑﯽ ﺑﺴﯿﺎري از اﯾﻦ ﻣﻨﺼﻮﺑﺎت ﺑﺎ ﯾﮏ ﺟﺎر و ﻣﺠﺮور
ﻣﺸﺎﺑﻪ ﺗﻮﺳﻂ ﻓﺮﻫﻨﮓ ﻟﻐﺖ ﻧﻮﯾﺴﺎن و.... ﻫﺪف از اﯾﻦ ﭘﮋوﻫﺶ آن اﺳﺖ ﮐﻪ در ﮐﻨﺎر ﻗﺎﻟﺒﯽ ﮐﻪ دﮐﺘﺮ آذرﻧﻮش
ﺑﺮاي ﻗﯿﺪ ﻋﺮﺑﯽ ﭘﯿﺸﻨﻬﺎد ﮐﺮده،ﻗﺎﻟﺐ دوﻣﯽ ﯾﻌﻨﯽ ﺟﺎر و ﻣﺠﺮور را ﺑﺮاي آن ﺳﺮاغ دﻫﯿﻢ ﺗﺎ از اﯾﻦ راه ﺑﻪ
آﻣﻮزش ﻧﺤﻮ ﻋﺮﺑﯽ ﺑﻪ ﻋﺮﺑﯽآﻣﻮزان ﮐﻤﮏ ﺷﻮد. ﺑﺎ اﯾﻦ ﮐﺎر ﺑﺮاي ﺑﺴﯿﺎري از ﺟﺎر و ﻣﺠﺮورﻫﺎﯾﯽ ﮐﻪ ﻣﻌﻤﻮﻻ
ﻧﻘﺸﯽ ﺑﺮاي آﻧﻬﺎ ﺗﻌﯿﯿﻦ ﻧﻤﯽﺷﻮد ﯾﮏ ﻧﻘﺶ دﺳﺘﻮري ﺗﻌﯿﯿﻦ ﻣﯿﮕﺮدد وﻧﻬﺎﯾﺘﺎً ﺑﺮاي ﻗﯿﺪ دو ﻗﺎﻟﺐ ﻣﻔﺮد ﻏﺎﻟﺒﺎً
ﻣﻨﺼﻮب و ﻣﺮﮐﺐ ﺑﺪﺳﺖ ﻣﯽآﯾﺪ و ﻣﺂﻻً ﻗﯿﺪ در ﻋﺮﺑﯽ ﯾﺎ واﺟﺐ اﻟﻨﺼﺐ اﺳﺖ ﯾﺎ واﺟﺐ اﻟﺠﺮ و ﯾﺎ ﺟﺎﺋﺰ اﻟﻨﺼﺐ
و اﻟﺠﺮ.
ﮐﻠﯿﺪواژه: ﻗﯿﺪ، ﻣﻨﺼﻮب، ﻣﺠﺮور ﺑﻪ ﺣﺮف ﺟﺮ، ﻋﻤﺪه، ﻓﻀﻠﻪ.اﺣﺴﺎن اﺳﻤﻌﯿﻠﯽ ﻃﺎﻫﺮي دوﻗﺎﻟﺒﮕﯽ «ﻗﯿﺪ» در زﺑﺎن...
2
1. ﻣﻘﺪﻣﻪ
در زﺑﺎن ﻋﺮﺑﯽ ﺟﻤﻠﻪ در ﮐﻤﺘﺮﯾﻦ ﺣﺠﻢ ﺧﻮد ﯾﻌﻨﯽ ﺑﻪ ﺻﻮرت ﺑﺴﯿﻂ و ﻏﯿﺮﮔﺴﺘﺮده ﻧﺎﮔﺰﯾﺮ از
داﺷﺘﻦ دو رﮐﻦ ﺑﻪ ﻧﺎم ﻣﺴﻨﺪاﻟﯿﻪ و ﻣﺴﻨﺪ اﺳﺖ. ﭼﻪ ﻓﻌﻠﯿﻪ ﺑﺎﺷﺪ ﮐﻪ ﺣﺪاﻗﻞ ﻓﻌﻞ و ﻓﺎﻋﻞ ﯾﺎ ﻓﻌﻞ و
ﻧﺎﯾﺐ ﻓﺎﻋﻞ دارد و ﭼﻪ اﺳﻤﯿﻪ – اﻋﻢ از ﻧﺎﺳﺦ دار ﯾﺎ ﺑﯽ ﻧﺎﺳﺦ – ﺑﺎﺷﺪ ﮐﻪ دﺳﺖ ﮐﻢ از ﻣﺒﺘﺪا و ﺧﺒﺮ
ﺗﺸﮑﯿﻞ ﺷﺪه اﺳﺖ. اﻣﺎ ﮔﻮﯾﻨﺪه و ﻧﻮﯾﺴﻨﺪه ﺑﺮاي ﺑﯿﺎن ﻣﻨﻈﻮر ﺧﻮد ﻫﻤﯿﺸﻪ ﻓﻘﻂ از ﻣﺴﻨﺪ و ﻣﺴﻨﺪاﻟﯿﻪ
ﺑﻬﺮه ﻧﻤﯽﮔﯿﺮد ﺑﻠﮑﻪ ﺑﺮاي ﺑﯿﺎن دﻗﯿﻖ و ﺟﺎﻣﻊ ﻣﻘﺼﻮد ﺧﻮد و ﺑﺮاي اﺑﺮاز ﺟﻨﺒﻪﻫﺎي ﮔﻮﻧﺎﮔﻮن ﻣﻨﻈﻮر
ﺧﻮد ﻧﺎﭼﺎر اﺳﺖ ﻋﻼوه ﺑﺮ اﯾﻦ دو رﮐﻦ اﺻﻠﯽ از ﻋﻨﺎﺻﺮ دﯾﮕﺮي ﻧﯿﺰ در ﺟﻤﻠﻪ ﺑﻬﺮه ﺑﺒﺮد. زﯾﺮا
ﺑﺪون ﺑﻬﺮه ﮔﯿﺮي از اﯾﻦ ﻋﻨﺎﺻﺮ، ﺟﻤﻠﻪ او ﺑﺴﯿﻂ و ﮐﻠﯽ و ﻣﺒﻬﻢ و ﻧﺎدﻗﯿﻖ اﺳﺖ. ﭘﺲ ﺑﺮاي از ﻣﯿﺎن
ﺑﺮدن اﯾﻦ ﻋﻤﻮم و اﺑﻬﺎم و ﻧﺎدﻗﯿﻘﯽ ﺑﺎﯾﺪ ﺟﻤﻠﻪ را ﻣﻘﯿﺪ و ﮔﺴﺘﺮده ﮐﺮد و آن را ﺗﺨﺼﯿﺺ زد. زﯾﺮا
" ﻻﺷﮏ أنﱠ اﻹﺑﻬﺎم ﻋﻤﻮم و أنﱠ اﻟﺘﻘﯿﯿﺪ ﺗﺨﺼﯿﺺ ﻟﻬﺬا اﻟﻌﻤﻮم"(ﺣﺴﺎن،199 :2009).
ﺑﻨﺎﺑﺮاﯾﻦ ﻧﯿﺎز ﻣﯽﺷﻮد ﺗﺎ اﺟﺰاﯾﯽ ﻏﯿﺮ از اﯾﻦ دو رﮐﻦ ﺑﻪ ﺟﻤﻠﻪ اﻓﺰوده ﺷﻮد و ﺟﻤﻠﻪ ﮔﺴﺘﺮش
ﯾﺎﺑﺪ ؛ ﯾﻌﻨﯽ ﻻزم اﺳﺖ ﻋﻨﺎﺻﺮ دﯾﮕﺮ ﻏﯿﺮرﮐﻨﯽ وارد ﺟﻤﻠﻪ ﺷﻮﻧﺪ ﺗﺎ ﺟﻨﺒﻪﻫﺎ و ﺟﻬﺖﻫﺎ و ﻗﺮﯾﻨﻪﻫﺎي
ﻣﻌﻨﺎﯾﯽ ﻣﺨﺘﻠﻔﯽ را در ﻓﻌﻞ ﯾﺎ ﺣﺪث ﺟﻤﻠﻪ ﺗﻌﯿﯿﻦ ﮐﻨﻨﺪ. اﯾﻦ ﺟﻨﺒﻪﻫﺎ و ﺟﻬﺎت ﻣﻌﻨﺎﯾﯽ ﻧﻪ ﮔﺎﻧﻪ ﻋﺒﺎرت
اﺳﺖ از «ﺗﻌﺪﯾﻪ، ﻏﺎﺋﯿﺖ، ﻣﻌﯿﺖ، ﻇﺮﻓﯿﺖ، ﺗﺤﺪﯾﺪ و ﺗﺎﮐﯿﺪ، ﻣﻼﺑﺴﺖ، ﺗﻔﺴﯿﺮ، اﺧﺮاج، ﻣﺨﺎﻟﻔﺖ » ﮐﻪ ﺑﻪ
ﺗﺮﺗﯿﺐ ﻧﺸﺎن دﻫﻨﺪه « ﻣﻔﻌﻮل ﺑﻪ، ﻣﻔﻌﻮل ﻟﻪ، ﻣﻔﻌﻮل ﻣﻌﻪ، ﻣﻔﻌﻮل ﻓﯿﻪ، ﻣﻔﻌﻮل ﻣﻄﻠﻖ، ﺣﺎل، ﺗﻤﯿﯿﺰ،
ﻣﺴﺘﺜﻨﺎ و ﻣﺨﺼﻮص اﻧﺪ»(ﺣﺴﺎن،194 :2009). اﯾﻦ ﺟﻬﺎت و ﺟﻨﺒﻪﻫﺎ ﯾﺎ ﻗﺮﯾﻨﻪﻫﺎي ﻣﻌﻨﺎﯾﯽ در ﺳﯿﺎق
و ﺳﺎﺧﺘﺎر ﺟﻤﻠﻪ ﺟﺎن ﻣﯽﮔﯿﺮﻧﺪ و اﻋﺮاب ﻣﯽﭘﺬﯾﺮﻧﺪ و اﻟﺒﺘﻪ در ﻧﺤﻮ ﻋﺮﺑﯽ در ﺑﺨﺶ ﻣﻨﺼﻮﺑﺎت ﻗﺮار
ﻣﯽﮔﯿﺮﻧﺪ.
ﺑﺮ اﯾﻦ اﺳﺎس ﻫﺮ ﯾﮏ از ﻋﻨﺎﺻﺮ ﺗﺸﮑﯿﻞ دﻫﻨﺪه ﺟﻤﻠﻪ ﯾﺎ رﮐﻦ اﻧﺪ و ﯾﺎ ﻏﯿﺮ رﮐﻦ. ﻣﻨﻈﻮر از رﮐﻦ
ﻣﺴﻨﺪاﻟﯿﻪ و ﻣﺴﻨﺪ اﺳﺖ و ﻣﻘﺼﻮد از ﻏﯿﺮرﮐﻦ ﻋﻨﺎﺻﺮ دﯾﮕﺮ ﺟﻤﻠﻪ ﻏﯿﺮ از اﯾﻦ دو. در ﻧﺤﻮ ﮐﻼﺳﯿﮏ
ﻋﺮﺑﯽ رﮐﻦ ﺟﻤﻠﻪ، ﻋﻤﺪه ﻧﺎم ﮔﺮﻓﺘﻪ اﺳﺖ و ﻏﯿﺮرﮐﻦ ﻓﻀﻠﻪ. ﻋﻤﺪه ﯾﺎ رﮐﻦ ﻗﺎﺑﻞ ﺣﺬف ﻧﯿﺴﺖ ﻣﮕﺮ آن
ﮐﻪ دﻟﯿﻞ و ﻗﺮﻧﯿﻪاي در ﮐﺎر ﺑﺎﺷﺪ وﻟﯽ ﺟﻤﻠﻪ[ اﻏﻠﺐ] از ذﮐﺮ ﻓﻀﻠﻪ ﺑﯽ ﻧﯿﺎز اﺳﺖ اﻣﺎ ﮔﺎﻫﯽ ﻧﯿﺰ ﻧﯿﺎز
ﺑﻪ ذﮐﺮ آن اﺳﺖ ﻫﺮﭼﻨﺪ ﮐﻪ رﮐﻦ ﻧﯿﺴﺖ ؛ ﻣﺎﻧﻨﺪ ﻣﻔﻌﻮلٌ ﺑﻪ ﻓﻌﻞ ﺗﻌﺠﺒﯽ «ﻣﺎ أَﻓﻌﻞَ » ﯾﺎ ﻣﻔﻌﻮلٌ ﺑﻪ
ﻣﺤﺼﻮر ﯾﺎ وﻗﺘﯽ ﻣﻔﻌﻮلٌ ﺑﻪ ﭘﺎﺳﺦ ﯾﮏ ﺳﻮال ﻣﻌﯿﻦ ﺑﺎﺷﺪ ﯾﺎ...(ﻋﺒﺎدة،36 :2007).
رﮐﻦ ﯾﻌﻨﯽ ﻣﺴﻨﺪاﻟﯿﻪ و ﻣﺴﻨﺪ – ﺑﻪ ﺟﺰ ﻣﺴﻨﺪ ﺟﻤﻠﻪ ﻓﻌﻠﯿﻪ ﮐﻪ ﻓﻌﻞ و ﻫﺴﺘﮥ ﺟﻤﻠﻪ اﺳﺖ و ﻧﻘﺶ
اﻋﺮاﺑﯽ ﻧﻤﯽﮔﯿﺮد و ﻣﺮﻓﻮع ﻣﯽﮔﯿﺮد – از ﻟﺤﺎظ اﻋﺮاﺑﯽ در ﯾﮑﯽ از ﭼﻬﺎر ﻧﻘﺶ ﻓﺎﻋﻞ، ﻧﺎﯾﺐ ﻓﺎﻋﻞ،ﺟﺴﺘﺎرﻫﺎي زﺑﺎﻧﯽ دوره---- ، ﺷﻤﺎره----- ، ﺳﺎل-----
3
ﻣﺒﺘﺪا و ﺧﺒﺮ ﻣﻔﺮد ﻣﺮﻓﻮع اﻧﺪ (اﻟﺒﺘﻪ در ﺻﻮرﺗﯽ ﮐﻪ ﯾﮑﯽ از ﻧﻮاﺳﺦ ﺑﺮ ﺟﻤﻠﮥ اﺳﻤﯿﻪ وارد ﺷﻮد
ﺑﻌﻀﺎ" اﻋﺮاب ﯾﮑﯽ از دو رﮐﻦ آن ﻣﻨﺼﻮب ﻣﯽﺷﻮد ). اﻣﺎ ﻏﯿﺮ رﮐﻦ ﯾﺎ ﻓﻀﻠﻪ ﮐﻪ ﻣﮑﻤﻞ و
ﮔﺴﺘﺮاﻧﻨﺪه ﺟﻤﻠﻪ ﻫﺴﺘﻨﺪ و ﺟﻬﺖﻫﺎ و ﺟﻨﺒﻪﻫﺎي ﻣﺨﺘﻠﻒ ﻓﻌﻞ ﯾﺎ ﺣﺪث ﺟﻤﻠﻪ را ﺗﻌﯿﯿﻦ ﻣﯽﮐﻨﺪ ﭼﻨﺎن
ﮐﻪ ﮔﻔﺘﯿﻢ در ﺣﻮزة ﻣﻨﺼﻮﺑﺎت ﻗﺮار ﻣﯽﮔﯿﺮﻧﺪ.
ﻣﻌﺎدل اﯾﻦ ﻏﯿﺮرﮐﻦﻫﺎي اﻏﻠﺐ ﻣﻨﺼﻮب در ﻧﺤﻮ دﺳﺘﻮرﻫﺎي زﺑﺎنﻫﺎي ﻫﻨﺪو اروﭘﺎﯾﯽ ﻣﺎﻧﻨﺪ
ﻓﺎرﺳﯽ و اﻧﮕﻠﯿﺴﯽ ﺑﻪ ﻃﻮر ﮐﻠﯽ «ﻗﯿﺪ
1
» ﯾﺎ ﻧﺎﻣﯿﺪه ﻣﯽﺷﻮد ﻫﺮﭼﻨﺪ اﯾﻦ دو ﺑﺮ ﻫﻤﺪﯾﮕﺮ اﻧﻄﺒﺎق ﮐﺎﻣﻞ
ﻧﺪارﻧﺪ.
ﺑﺮ ﺧﻼف آﺛﺎر دﺳﺘﻮري زﺑﺎنﻫﺎي اروﭘﺎﯾﯽ و ﻓﺎرﺳﯽ، در آﺛﺎر ﻧﺤﻮي ﻋﺮﺑﯽ از ﻣﻘﻮﻟﻪاي ﺑﻪ
ﻧﺎم «ﻗﯿﺪ»ﯾﺎد ﻧﺸﺪه اﺳﺖ. زﯾﺮا در ﺑﺨﺶ ﺑﻨﺪي ﻗﺪﯾﻤﯽ، ﮐﻠﻤﻪ ﺑﻪ ﺳﻪ ﻗﺴﻢ اﺳﻢ و ﻓﻌﻞ و ﺣﺮف ﺗﻘﺴﯿﻢ
ﺷﺪه اﺳﺖ و در ﺑﺨﺸﺒﻨﺪي ﺟﺪﯾﺪ ﻫﻢ ﮐﻪ ﮐﻠﻤﮥ ﻋﺮﺑﯽ ﺑﻪ ﻫﻔﺖ ﮔﻮﻧﮥ «اﺳﻢ و ﻓﻌﻞ و ﺻﻔﺖ و ﺿﻤﯿﺮ و
ﺧﺎﻟﻔﻪ و ﻇﺮف و ادات » ﺑﺨﺶ ﻣﯽﺷﻮد، ﻇﺮف اﻋﻢ از اﺻﻠﯽ و ﻣﻨﻘﻮل ﻓﻘﻂ ﺷﺎﻣﻞ ﻣﻔﻌﻮلٌ ﻓﯿﻪﻫﺎ
ﻣﯽﮔﺮدد (ﺣﺴﺎن،122-119 :2009 و اﻟﺴﺎﻗﯽ،198-196 :2008) و ﺳﺎﯾﺮ ﻣﻨﺼﻮبﻫﺎي ﻏﯿﺮ رﮐﻦ
ﻣﺎﻧﻨﺪ ﻣﻔﻌﻮل ﻟﻪ، ﻣﻔﻌﻮل ﻣﻄﻠﻖ، ﻣﻔﻌﻮل ﻣﻌﻪ، ﺗﻤﯿﯿﺰ، ﺣﺎل و ﻣﺴﺘﺜﻨﺎ را ﭘﻮﺷﺶ ﻧﻤﯽدﻫﺪ ؛ اﻣﺎ ﻧﻘﻄﻪ
ﻣﺸﺘﺮك ﻣﯿﺎن دﺳﺘﻮرﻫﺎي ﻓﺎرﺳﯽ ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﯾﮑﯽ از زﺑﺎنﻫﺎي ﻫﻨﺪ و اروﭘﺎﯾﯽ و دﺳﺘﻮرﻧﺎﻣﻪﻫﺎي
ﻋﺮﺑﯽ اﯾﻦ اﺳﺖ ﮐﻪ ﻫﻢ در زﺑﺎن ﻓﺎرﺳﯽ از ﻏﯿﺮ رﮐﻦ ﺑﻮدن ﻗﯿﺪ ﺻﺤﺒﺖ ﺷﺪه اﺳﺖ (ارژﻧﮓ و
ﺻﺎدﻗﯽ،86 :1364 و وﺣﯿﺪﯾﺎن ﮐﺎﻣﯿﺎر،104 :11381) و ﻫﻢ در ﺑﻌﻀﯽ آﺛﺎر زﺑﺎﻧﯽ زﺑﺎن ﻋﺮﺑﯽ از
ﻓﻀﻠﻪ ﺑﻮدن و ﮐﻢ اﻫﻤﯿﺘﯽ ﺣﺎل و ﻇﺮف و ﺟﺎرو ﻣﺠﺮور و ﻣﻔﻌﻮل (ﯾﻌﻨﯽ ﻣﻌﺎدلﻫﺎي ﻋﺮﺑﯽ اﻧﻮاع
ﻗﯿﺪ در ﻓﺎرﺳﯽ ) ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ دو رﮐﻦ اﺻﻠﯽ ﺟﻤﻠﻪ ﺳﺨﻦ ﺑﻪ ﻣﯿﺎن آﻣﺪه اﺳﺖ(اﻟﻬﺎﺷﻤﯽ،180 :1940).
ﺑﺎ اﯾﻦ ﻣﻘﺪﻣﻪ ﻣﺴﺌﻠﻪ ﻣﻘﺎﻟﻪ ﺣﺎﺿﺮ اﯾﻦ اﺳﺖ ﮐﻪ ﻗﯿﺪ در زﺑﺎن ﻋﺮﺑﯽ ﻋﻼوه ﺑﺮ ﻗﺎﻟﺐ ﻣﻔﺮد
ﻣﻨﺼﻮب ﮔﺎﻫﯽ ﺑﻪ ﺻﻮرت ﻣﺮﮐﺐ ﺟﺎر و ﻣﺠﺮوري ﻧﯿﺰ ﻫﺴﺖ.ﻫﺪف آن ﻧﯿﺰ ﻃﺮح ﮐﺮدن اﯾﻦ دو
ﻗﺎﻟﺐ ﺑﺮاي ﻗﯿﺪ در ﻋﺮﺑﯽ وﻧﯿﺰ ﺗﻌﯿﯿﻦ ﻧﻘﺶ دﺳﺘﻮري ﺑﺮاي ﺑﺴﯿﺎري از ﺟﺎر و ﻣﺠﺮورﻫﺎ-ﺑﺠﺰ
ﻣﻔﻌﻮلﻫﺎي ﺑﺎ واﺳﻄﻪ-ﺑﻪ ﻣﻨﻈﻮر آﺳﺎن ﺳﺎزي آﻣﻮزش ﻧﺤﻮ ﻋﺮﺑﯽ اﺳﺖ.ﭘﺮﺳﺶﻫﺎي اﯾﻦ ﺗﺤﻘﯿﻖ
ﭼﻨﯿﻦ اﺳﺖ:
1-ﻗﯿﺪ در ﻧﺤﻮ ﻋﺮﺑﯽ ﮐﺪام اﺳﺖ و ﭼﻪ ﮐﻠﻤﻪﻫﺎﯾﯽ ﻣﯽﺗﻮاﻧﻨﺪ در ﻋﺮﺑﯽ ﻗﯿﺪ ﻧﺎﻣﯿﺪه ﺷﻮﻧﺪ؟
2-ﻗﯿﺪ در ﻋﺮﺑﯽ ﻋﻼوه ﺑﺮ ﻗﺎﻟﺐ ﻣﻔﺮد ﭼﻪ ﻗﺎﻟﺐ دﯾﮕﺮي ﻣﯽﮔﯿﺮد؟
3-ﺟﺎر و ﻣﺠﺮور ﻏﯿﺮرﮐﻦ در ﺟﻤﻠﻪ اﮔﺮ ﻣﻔﻌﻮل ﻧﺒﺎﺷﺪ ﭼﻪ ﻧﻘﺶ دﺳﺘﻮرياي ﻣﯽﮔﯿﺮد؟اﺣﺴﺎن اﺳﻤﻌﯿﻠﯽ ﻃﺎﻫﺮي دوﻗﺎﻟﺒﮕﯽ «ﻗﯿﺪ» در زﺑﺎن...
4
4-آﯾﺎ در ﺑﺨﺶ ﻣﻨﺼﻮﺑﺎت از ﻧﺤﻮ ﻋﺮﺑﯽ ﻫﯿﭻ ﺟﺎر و ﻣﺠﺮوري ﻧﻤﯽﺗﻮاﻧﺪ ﻧﻘﺶ ﯾﮏ ﻣﻨﺼﻮب را
ﺑﮕﯿﺮد؟
ﻓﺮﺿﯿﻪﻫﺎي ﺗﺤﻘﯿﻖ ﻧﯿﺰ ﻣﯽﺗﻮاﻧﺪ ﺑﻪ ﻗﺮار زﯾﺮ ﺑﺎﺷﺪ:
1. در ﻧﺤﻮ ﻋﺮﺑﯽ ﻗﯿﺪ وﺟﻮد دارد. و اﻋﺮاب آن ﯾﺎ ﻧﺼﺐ و ﯾﺎ ﻣﺠﺮور ﺷﺪن ﺑﻪ ﺣﺮف ﺟﺮ اﺳﺖ.
2. ﺑﺴﯿﺎري از ﺟﺎر و ﻣﺠﺮورﻫﺎ در ﺟﻤﻠﻪ ﻋﺮﺑﯽ ﻧﻘﺸﯽ ﻏﯿﺮ از ﺣﺎل و ﺻﻔﺖ و ﺧﺒﺮ و ﺻﻠﻪ
دارﻧﺪ. ﮐﻪ ﺑﻪ
ﻧﻮﻋﯽ ﺟﺰﺋﯽ از اﺟﺰاي ﺟﻤﻠﻪ را ﺗﻮﺿﯿﺢ ﻣﯽدﻫﻨﺪ و ﺟﻨﺒﻪاي از ﺟﻨﺒﻪﻫﺎي آن را روﺷﻦ ﻣﯽﮐﻨﻨﺪ.
3. اﯾﻦ ﺟﺎر و ﻣﺠﺮورﻫﺎ ﻫﻤﺎن ﮐﺎرﮐﺮد و ﻣﻌﻨﺎي ﻣﻨﺼﻮﺑﺎت ﻏﯿﺮ رﮐﻦ را دارﻧﺪ.
روش ﺗﺤﻘﯿﻖ در اﯾﻦ ﻣﻘﺎﻟﻪ ﺗﻮﺻﯿﻔﯽ- ﺗﺤﻠﯿﻠﯽ اﺳﺖ و ﻣﺴﺄﻟﻪ آن اﯾﻦ اﺳﺖ ﮐﻪ ﺑﺎ ﭘﺬﯾﺮش
وﺟﻮد ﻣﻘﻮﻟﻪ ﻗﯿﺪ در ﻧﺤﻮ ﻋﺮﺑﯽ ﺛﺎﺑﺖ ﮐﻨﺪ، ﻋﻼوه ﺑﺮ ﻗﺎﻟﺐ ﻣﻔﺮد ﻣﻨﺼﻮب ﺑﺮاي ﻗﯿﺪ ﮐﻪ دﮐﺘﺮ
آذرﻧﻮش آﻧﺮا ﻃﺮح ﮐﺮده ﻗﯿﺪ ﯾﮏ ﻗﺎﻟﺐ دﯾﮕﺮ ﻧﯿﺰ دارد و آن ﻣﺠﺮور ﺷﺪن ﺑﻪ ﯾﮑﯽ از 7 ﺣﺮف ﺟﺮ
«ﻣﻦ، ﻋﻦ، إﻟﯽ، ﻋﻠﯽ، ﻓﯽ، ﻟـ، ب» اﺳﺖ.
2. ﭘﯿﺸﯿﻨﮥ ﺗﺤﻘﯿﻖ
در ﻣﻮرد ﭘﯿﺸﯿﻨﻪ ﺗﺤﻘﯿﻖ ﺑﺎﯾﺪ ﮔﻔﺖ ﺑﻪ ﺟﺰ ﻣﻘﺎﻟﻪ دﮐﺘﺮ آذرﻧﻮش ﺑﻪ ﻧﺎم «ﻗﯿﺪ در دﺳﺘﻮر ﻋﺮﺑﯽ»
ﻧﮕﺎرﻧﺪه اﯾﻦ ﺳﻄﻮر ﻫﯿﭻ ﻣﻘﺎﻟﻪ ﯾﺎ ﮐﺘﺎب ﻣﺸﺨﺼﯽ ﮐﻪ از اﯾﻦ ﻣﻘﻮﻟﻪ ﻧﺤﻮي در دﺳﺘﻮر ﻋﺮﺑﯽ ﺑﻪ ﻃﻮر
ﻣﺴﺘﻘﻞ و ﻣﻔﺼﻞ ﺻﺤﺒﺖ ﮐﺮده ﺑﺎﺷﺪ ﻧﺪﯾﺪه اﺳﺖ. اﻟﺒﺘﻪ ﻣﻘﺎﻟﻪ ﻣﺬﮐﻮر ﻫﻢ ﻓﻘﻂ ﻗﯿﺪ ﻣﻔﺮد ﻣﻨﺼﻮب را
ﻣﻄﺮح ﻣﯽﺳﺎزد.در اﯾﻦ ﻣﻘﺎﻟﻪ ﺗﻼش ﮐﺮدهاﯾﻢ اﺑﺘﺪا ﻗﺎﻟﺐ ﻣﺮﮐﺐ ﺟﺎروﻣﺠﺮوري را ﺑﺮاي ﻗﯿﺪ ﻋﺮﺑﯽ
ﻣﻄﺮح ﺳﺎزﯾﻢ وﻟﯽ اﻫﻤﯿﺖ ﮐﺎر دراﺛﺒﺎت اﯾﻦ ﻣﺪﻋﺎ ﺑﺎ اراﯾﻪ ﻫﻔﺖ دﻟﯿﻞ ﺑﻮده اﺳﺖ.
3. ﻣﺮﮐﺐ ﺟﺎروﻣﺠﺮوري دوﻣﯿﻦ ﻗﺎﻟﺐ ﻗﯿﺪ درﻋﺮﺑﯽ:
آﻗﺎي دﮐﺘﺮ آذرﻧﻮش در ﺳﺎل 1367 ش ﻫﻢ در ﮐﺘﺎب "آﻣﻮزش زﺑﺎن ﻋﺮﺑﯽ " ﺧﻮد و ﻫﻢ ﺑﻪ ﻃﻮر
ﺟﺪاﮔﺎﻧﻪ در ﻃﯽ ﻣﻘﺎﻟﻪاي ارﺟﻤﻨﺪ و دﻗﯿﻖ ﺑﺎ ﻋﻨﻮان " ﻗﯿﺪ در دﺳﺘﻮر ﻋﺮﺑﯽ" (آذرﻧﻮش،١٣٦٧-٦٨:
١٣٤-١٠٧) ﺑﺎ ﺗﻮﺳﻌﻪ ﺑﺨﺸﯿﺪن ﺑﻪ ﻣﻔﻬﻮم "ﻗﯿﺪ" و ﻧﯿﺰ ﺑﺎ اﻋﻤﺎل اﻧﺪﮐﯽ ﻣﺴﺎﻣﺤﻪ و اﻫﻤﺎل، ﺑﺴﯿﺎري
از اﺻﻄﻼﺣﺎت ﻣﻨﺼﻮب در ﻧﺤﻮ ﻋﺮﺑﯽ را ﺑﻪ ﻃﻮر ﮐﻠﯽ "ﻗﯿﺪ" ﺧﻮاﻧﺪﻧﺪ و ﻧﺼﺐ را ﻋﻼﻣﺖ
ﻣﺨﺼﻮص ﻗﯿﺪ داﻧﺴﺘﻨﺪ (ص 111ﻣﻘﺎﻟﻪ) و ﻧﻮﺷﺘﻨﺪ: «از دﯾﺮﺑﺎز ﻋﻼﻣﺖ ﻧﺼﺐ در ﻋﺮﺑﯽ و [ﺣﺘﯽ] در ﺟﺴﺘﺎرﻫﺎي زﺑﺎﻧﯽ دوره---- ، ﺷﻤﺎره----- ، ﺳﺎل-----
5
دﯾﮕﺮ زﺑﺎنﻫﺎي ﺳﺎﻣﯽ ﻋﻼﻣﺖ ﻗﯿﺪ ﺑﻮده اﺳﺖ.»(ص 118). ﻏﺮض اﺻﻠﯽ اﯾﺸﺎن از اﯾﻦ ﻧﺎﻣﮕﺬاري
ﻣﻨﺼﻮبﻫﺎي ﻏﯿﺮرﮐﻦ ﺑﻪ «ﻗﯿﺪ» اﻟﺒﺘﻪ آﺳﺎن ﺳﺎزي آﻣﻮزش و ﺗﻔﻬﯿﻢ اﯾﻦ ﻣﺒﺤﺚ ﺑﻮد (ص 119).
اﯾﻨﮏ ﭘﺲ از ﭘﺬﯾﺮش اﯾﻦ ﻧﺎﻣﮕﺬاري ﺗﺎزه و ﻫﻮﺷﻤﻨﺪاﻧﻪ آذرﻧﻮش ﺑﺮ آﻧﯿﻢ ﺗﺎ ﻧﮑﺘﻪ اﺻﻠﯽ ﻧﻮﺷﺘﺎر
ﺣﺎﺿﺮ را ﺑﺮ ﭘﺎﯾﻪ ﻫﻤﯿﻦ ﻧﺎﻣﮕﺬاري آن ﻣﻨﺼﻮبﻫﺎي ﻏﯿﺮرﮐﻦ ﺑﻪ «ﻗﯿﺪ» ﺑﯿﺎن ﮐﻨﯿﻢ. ﭼﻨﺎن ﮐﻪ دﯾﺪﯾﻢ
اﯾﺸﺎن در ﻫﻤﺎن ﻣﻘﺎﻟﻪ «ﻗﯿﺪ» ﺑﺮاي ﻗﯿﺪﻫﺎي ﻋﺮﺑﯽ ﯾﮏ ﺷﻨﺎﺳﻪ و ﻧﺸﺎﻧﻪ ﻣﻌﺮﻓﯽ ﻣﯽﮐﻨﺪ و ﺑﺮ آن اﺳﺖ
ﮐﻪ اﻋﺮاب ﻧﺼﺐ از دﯾﺮﺑﺎز ﻋﻼﻣﺖ ﻗﯿﺪ ﺑﻮده اﺳﺖ (ص118 ﻣﻘﺎﻟﻪ ). اﻣﺎ ﻣﺎ در اﯾﻦ ﻧﻮﺷﺘﺎر
ﻣﯽﺧﻮاﻫﯿﻢ ﺑﺎ اﺳﺘﻨﺎد ﺑﻪ ﭼﻨﺪ دﻟﯿﻞ، ادﻋﺎ و اﺛﺒﺎت ﮐﻨﯿﻢ ﻋﻼوه ﺑﺮ اﯾﻦ اﻋﺮاب ﻧﺼﺐ ﺑﺮاي ﻗﯿﺪﻫﺎي
ﻣﻔﺮد ﻣﯽﺗﻮان ﯾﮏ ﻗﺎﻟﺐ و ﻧﺸﺎﻧﮥ دﯾﮕﺮ ﻧﯿﺰ ﺑﺮاي ﻗﯿﺪ ﺳﺮاغ داد و آن ﻋﺒﺎرت از ﻣﺠﺮور ﺷﺪن ﻗﯿﺪ
ﻣﻔﺮد ﺑﻪ ﺣﺮف ﺟﺮ اﺳﺖ ( ﮐﻪ اﻏﻠﺐ ﺑﺎ ﻫﻔﺖ ﺣﺮف ﺟﺮ " ﻠ ِ، ﺒ ِ، ﻓﯽ، ﻋﻦ، ﻣﻦ، إﻟﯽ، ﻋﻠﯽ " و ﺑﻌﻀﺎ ﺑﺎ
ﺗﺮﮐﯿﺐ اﺿﺎﻓﯽ ﻣﺠﺮور ﻣﯽﺷﻮد). اﻟﺒﺘﻪ اﯾﻦ ﺑﺪان ﻣﻌﻨﯽ ﻧﯿﺴﺖ ﮐﻪ ﻫﻤﮥ ﻗﯿﺪﻫﺎي ﻋﺮﺑﯽ ﻫﺮ ﯾﮏ از اﯾﻦ
دو ﻧﺸﺎﻧﻪ را ﻣﯽﭘﺬﯾﺮﻧﺪ ﺑﻠﮑﻪ ﺑﻪ آن ﻣﻌﻨﺎﺳﺖ ﮐﻪ اﯾﻦ دو ﻋﻼﻣﺖ ﻣﯿﺎن آﻧﻬﺎ ﺑﻪ ﻧﻮﻋﯽ ﺗﻮزﯾﻊ ﺷﺪه
اﺳﺖ ؛ ﯾﻌﻨﯽ از ﻣﯿﺎن ﻣﻨﺼﻮﺑﻬﺎي ﻏﯿﺮرﮐﻦ ﯾﺎ ﻗﯿﺪﻫﺎ در زﺑﺎن ﻋﺮﺑﯽ ﭘﺎرهاي از آﻧﻬﺎ ﻣﯽﺗﻮاﻧﻨﺪ ﻣﻔﺮد
ﻣﻨﺼﻮب ﯾﺎ ﻣﺮﮐﺐ ﻣﺠﺮور ﺑﻪ ﺣﺮف ﺟﺮ ﺑﺎﺷﻨﺪ (ﺟﺎﯾﺰ اﻟﻨﺼﺐ و اﻟﺠﺮ ﺑﺎﻟﺤﺮف ) ﮐﻪ ﻏﺎﻟﺒﺎ ﭼﻨﯿﻦ
اﺳﺖ و ﺑﺮﺧﯽ ﻓﻘﻂ ﻣﻨﺼﻮب اﻧﺪ ( واﺟﺐ اﻟﻨﺼﺐ ) و دﺳﺘﻪاي ﺗﻨﻬﺎ ﻣﺠﺮورﻧﺪ (واﺟﺐ اﻟﺠﺮ ). از ﻧﻈﺮ
ﺳﺎﺧﺘﻤﺎن ﻗﯿﺪ ﯾﺎ ﻣﻔﺮد اﺳﺖ ﯾﺎ ﺑﻪ ﺻﻮرت ﮔﺮوه ﻗﯿﺪي ﯾﺎ ﻣﺮﮐﺐ اﺳﺖ. ﻣﻔﺮد ﯾﺎ ﻣﺒﻨﯽ اﺳﺖ ﮐﻪ
اﻧﺪﮐﺸﻤﺎر اﺳﺖ و ﯾﺎ ﻣﻌﺮب و ﻣﻨﺼﻮب و ﻏﺎﻟﺒﺎً ﻣﻨﻮن اﺳﺖ. ﻣﺮﮐﺐ ﻧﯿﺰ ﯾﺎ واﺳﻄﮥ ﺣﺮف ﺟﺮي ﭘﯿﺶ
از ﺧﻮد دارد و ﯾﺎ ﻣﻀﺎف اﻟﯿﻪ ﭘﺲ از ﺧﻮد را.
4. دﻻﯾﻞ ﻣﺎ ﺑﺮاي اﺛﺒﺎت اﯾﻦ ﻣﺪﻋﺎ ﺑﻪ ﺷﺮح زﯾﺮ اﺳﺖ
دﻟﯿﻞ ﻧﺨﺴﺖ ﺳﯿﻮﻃﯽ (911 ﯾﺎ912 ﻫ) ﺑﺮ آن اﺳﺖ ﮐﻪ ﻧﻮﻋﯽ ﺧﻮﯾﺸﺎوﻧﺪي ﻣﯿﺎن دو اﻋﺮاب ﻧﺼﺐ و
ﺟﺮ ﺑﺮﻗﺮار اﺳﺖ و ﻧﺼﺐ را ﺑﺮادر ﺟﺮ ﻣﯽداﻧﺪ و از اﺑﻦ ﺑﺎﺑﺸﺎذ ﻃﺎﻫﺮﺑﻦ اﺣﻤﺪ ( 469ه) - در ﮐﺘﺎب
«ﺷﺮح اﻟﻤﺤﺘﺴﺐ
2
» وي - ﻧﻘﻞ ﻣﯽﮐﻨﺪ ﮐﻪ ﻋﻠﺖ آن ﮐﻪ ﻧﺼﺐ ﺑﺮادر ﺟﺮ اﺳﺖ آن اﺳﺖ ﮐﻪ
ﺿﻤﯿﺮآوري در ﻧﻮع ﺿﻤﯿﺮﻣﺘﺼﻞ ﺑﺮاي ﻫﺮﯾﮏ از اﯾﻦ دو ﺣﺎﻟﺖ اﻋﺮاﺑﯽ ﯾﮑﯽ اﺳﺖ: «رأﯾﺘﮏ و
ﻣﺮرت ﺑﮏ، رأﯾﺘﻪ و ﻣﺮرت ﺑﻪ» و ﻫﺮدو ﺣﺮﮐﺖ اﻋﺮاﺑﯽ ﻧﺼﺐ و ﺟﺮ را از ﺣﺮﮐﺖﻫﺎ ي اﻋﺮاﺑﯽ
ﻓﻀﻠﻪﻫﺎ و ﻏﯿﺮ ﻋﻤﺪهﻫﺎ ( ﯾﺎ ﺑﻪ ﻗﻮل اﯾﻦ ﻣﻘﺎﻟﻪ «ﻗﯿﺪ» ) ﻣﯽﺷﻤﺎرﻧﺪ. ﻫﻤﭽﻨﯿﻦ ﺳﯿﻮﻃﯽ ﻫﻢ اﻋﺮاب ﺑﻮدن
ﻣﺜﻨﺎ و ﺟﻤﻊ ﻣﺬﮐﺮ ﺳﺎﻟﻢ را در دو ﺣﺎﻟﺖ اﻋﺮاﺑﯽ ﻧﺼﺐ و ﺟﺮ آن دو ﻧﺎﺷﯽ از ﻫﻤﯿﻦ ﺧﻮﯾﺸﺎوﻧﺪي و اﺣﺴﺎن اﺳﻤﻌﯿﻠﯽ ﻃﺎﻫﺮي دوﻗﺎﻟﺒﮕﯽ «ﻗﯿﺪ» در زﺑﺎن...
6
ﺑﺮادري اﯾﻦ دو اﻋﺮاب ﻣﯽداﻧﺪ (ﺳﯿﻮﻃﯽ،2007:ج27 ،2). ﺻﺮف ﻧﻈﺮ از ﻧﻮع اﺳﺘﺪﻻل اﯾﻦ دو ﺑﻪ
ﮔﻤﺎن ﻣﺎ اﯾﻦ ﺧﻮﯾﺸﺎوﻧﺪي اﻋﺮاﺑﯽ ﻧﺼﺐ و ﺟﺮ ﺑﺎﻋﺚ ﻣﯽﺷﻮد ﮐﻪ در ﺧﯿﻠﯽ از ﻗﯿﺪﻫﺎي زﺑﺎن ﻋﺮﺑﯽ،
ﯾﺎ ﻫﺮدو اﻋﺮاب وﺟﻮد داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ و ﯾﺎ ﯾﮑﯽ از اﯾﻦ دو اﻋﺮاب در اﯾﻦ ﻗﯿﺪﻫﺎ ﻗﺎﺑﻞ ﺗﺒﺪﯾﻞ ﺑﻪ دﯾﮕﺮي
ﺑﺎﺷﺪ.
دﻟﯿﻞ دوم اﯾﻦ ﮐﻪ ﺳﯿﻮﻃﯽ ﻣﯽﮔﻮﯾﺪ اﺑﻦ ﻓﻠّﺎح در اﻟﻤﻐﻨﯽ آورده اﺳﺖ ﮐﻪ «ﺗﻌﻠﻖ ﺣﺮوف ﺟﺮ ﺑﻪ
ﻓﻌﻞ در ﻫﻔﺖ ﻣﻮرد ﻣﯽآﯾﺪ: ﻣﻔﻌﻮل ﺑﻪ [ ﻣﺎﻧﻨﺪ «ﺟﺌﺖ ﺑﺰﯾﺪ» ]، ﻣﻔﻌﻮلٌ ﻟﻪ ﻣﺎﻧﻨﺪ «ﺟﺌﺘﮏ ﻟﻠﺴﻤﻦ واﻟﻠﺒﻦ»
ﻇﺮف ﻣﺜﻞ «أﻗﻤﺖ ﺑﻤﮑﮥ»، ﺣﺎل ﻫﻤﭽﻮن «ﺧﺮج ﺑﻌﺸﯿﺮﺗﻪ» ﻣﻔﻌﻮل ﻣﻌﻪ ﻣﺎﻧﻨﺪ «ﻣﺎزﻟﺖ ﺑﺰﯾﺪ ﺣﺘﯽ
ذﻫﺐ»، ﺷﺒﯿﻪ ﺑﻪ ﻣﻔﻌﻮلٌ ﺑﻪ [ ﮐﻪ ﻣﻨﻈﻮر ﻣﺴﺘﺜﻨﺎ اﺳﺖ] ﻣﺜﻞ «ﻗﺎم اﻟﻘﻮم ﺣﺎﺷﺎزﯾﺪ و ﺧﻼزﯾﺪ»، و
ﺗﻤﯿﯿﺰﻣﺎﻧﻨﺪ اﯾﻦ ﻣﺼﺮع «ﯾﺎ ﺳﯿﺪاً ﻣﺎ أﻧﺖ ﻣﻦ ﺳﯿﺪ » (ﺳﯿﻮﻃﯽ،2007: ج86 ،2) . ﻣﻼﺣﻈﻪ ﻣﯽﺷﻮد ﮐﻪ
در ﺗﻤﺎم اﯾﻦ ﻣﻮارد ﺷﺶ ﮔﺎﻧﻪاي ﮐﻪ در ﮐﺘﺐ ﻧﺤﻮ در ﻣﺒﺤﺚ ﻣﻨﺼﻮﺑﺎت ﻗﺮار ﻣﯽﮔﯿﺮد و ﻧﺤﻮﯾﺎن
ﻧﻤﻮﻧﻪﻫﺎي ﻣﻨﺼﻮب ﺑﺮاي آﻧﻬﺎ ﻣﯽآورﻧﺪ اﺑﻦ ﻓﻼح ﻧﻤﻮﻧﻪﻫﺎي ﺟﺎر و ﻣﺠﺮور ﺑﻪ ﺣﺮف ﺟﺮ ﺑﺮاي
آﻧﻬﺎ آورده و آﻧﻬﺎ را ﻓﻀﻠﻪ و ﻗﯿﺪ داﻧﺴﺘﻪ اﺳﺖ.در ﻋﯿﻦ آن ﮐﻪ ﻋﻼﻣﺖ ﻧﺼﺐ را ﺑﺮاي اﯾﻦ ﻗﯿﺪﻫﺎ
اﻧﮑﺎر ﻧﻤﯽﮐﻨﺪ و ﻣﺤﻔﻮظ ﻣﯽداﻧﺪ. ﭼﻮن ﻧﻤﻮﻧﻪﻫﺎي ﻧﺼﺒﯽ ﻓﺮاواﻧﯽ را ﻣﯽﺗﻮان ﺑﺮاي ﻫﺮﯾﮏ از اﯾﻦ
ﻫﻔﺖ ﻗﯿﺪ ﺳﺮاغ داد. ﺑﺎ اﯾﻦ ﺣﺴﺎب ﻣﯽﺗﻮان ﮔﻔﺖ از ﻧﻈﺮ اﺑﻦ ﻓﻼح اﯾﻦ ﻗﯿﺪﻫﺎ ي ﻫﻔﺘﮕﺎﻧﻪ دو ﻗﺎﻟﺒﯽ اﻧﺪ:
ﻣﻨﺼﻮب وﻣﺠﺮور ﺑﻪ ﺣﺮف ﺟﺮ. ﻫﺮﭼﻨﺪ ﮐﻪ دو ﻣﻨﺼﻮب دﯾﮕﺮ ﯾﻌﻨﯽ ﻣﻔﻌﻮل ﻣﻄﻠﻖ و ﻣﺨﺼﻮص را
در اﯾﻦ ﻗﯿﺪﻫﺎ وارد ﻧﮑﺮده اﺳﺖ. ﺿﻤﻦ اﯾﻨﮑﻪ وي ﻣﻔﻌﻮلٌ ﺑﻪ را ﻧﯿﺰ در ردﯾﻒ دﯾﮕﺮ ﻗﯿﺪﻫﺎ ﻣﯽآورد
ﮐﻪ ﻣﺤﻞ ﺑﺤﺚ و ﭼﺎﻟﺶ اﺳﺖ.
دﻟﯿﻞ ﺳﻮم اﺣﻤﺪ ﻋﺒﺪاﻟﺴﺘﺎر اﻟﺠﻮاري (1988 م) از ﻧﺤﻮ ﭘﮋوﻫﺎن ﻣﻌﺎﺻﺮ ﻋﺮاق ﺗﺼﺮﯾﺢ ﻣﯿﮑﻨﺪ
ﮐﻪ ﺧﻔﺾ ﯾﺎ ﺟﺮ ﻓﻘﻂ ﻋﻼﻣﺖ ﻣﻀﺎف اﻟﯿﻪ ﻧﯿﺴﺖ ﺑﻠﮑﻪ ﻋﻼﻣﺖ ﻣﻔﻌﻮل ﻏﯿﺮ ﻣﺒﺎﺷﺮ ﯾﺎ ﻏﯿﺮﺻﺮﯾﺢ –
ﯾﻌﻨﯽ ﻫﻤﺎن اﺳﻢﻫﺎي ﻣﻨﺼﻮب ﻏﯿﺮرﮐﻨﯽ ﮐﻪ «ﻗﯿﺪ» ﻧﺎﻣﯿﺪه ﺷﺪه اﻧﺪ- ﻧﯿﺰ ﻫﺴﺖ (اﻟﺠﻮاري،98 :2006)
ﺑﻪ ﻋﺒﺎرت دﯾﮕﺮ اﺳﻢ واﻗﻊ ﭘﺲ از ﺣﺮف ﺟﺮ در واﻗﻊ ﭼﯿﺰي ﺟﺰ ﻣﻔﻌﻮل [ﻏﯿﺮﺻﺮﯾﺢ] ﺑﺮاي ﻓﻌﻞ ﯾﺎ
ﺷﺒﻪ ﻓﻌﻞ ﻣﺬﮐﻮر در ﺟﻤﻠﻪ ﻧﯿﺴﺖ (اﻟﺠﻮاري،10 :2006) . اﯾﺸﺎن ﺣﺘﯽ ﻣﺪﻋﯽ اﺳﺖ ﮐﻪ اﺳﻢﻫﺎي
ﻣﺠﺮور ﺑﻪ ﺣﺮف ﺟﺮ ﺑﺮاي ﻣﻔﻌﻮل ﻧﺎﻣﯿﺪه ﺷﺪن [ ﻣﻨﻈﻮر«ﻗﯿﺪ» ﻧﺎﻣﯿﺪه ﺷﺪن] ﺷﺎﯾﺴﺘﻪ ﺗﺮ از
اﺳﻢﻫﺎي ﻣﻨﺼﻮﺑﯽ ﻣﺜﻞ ﻣﻔﻌﻮل ﻣﻄﻠﻖ ﺗﺄﮐﯿﺪي و ﻧﻮﻋﯽ ﯾﺎ ﻇﺮف ﯾﺎ ﻣﻔﻌﻮل ﻣﻌﻪ و ﺟﺰ اﯾﻨﻬﺎ ﻫﺴﺘﻨﺪ.
وي ﯾﮑﯽ از ﻗﻮي ﺗﺮﯾﻦ دﻻﯾﻞ ﺑﺮاي اﺛﺒﺎت اﯾﻦ ﻣﺪﻋﺎي ﺧﻮد را ﻣﻨﺼﻮب ﺷﺪن اﺳﻢ واﻗﻊ ﭘﺲ از
ﺣﺮوف ﺟﺮ – ﭘﺲ از ﺣﺬف آن ﺣﺮف ﺟﺮ اﻟﺒﺘﻪ در ﻣﻮاردي ﮐﻪ ﻧﺤﻮﯾﺎن ﻣﻌﯿﻦ ﮐﺮده اﻧﺪ – ﻣﯽداﻧﺪ وﺟﺴﺘﺎرﻫﺎي زﺑﺎﻧﯽ دوره---- ، ﺷﻤﺎره----- ، ﺳﺎل-----
7
ﻧﺘﯿﺠﻪ ﻣﯽﮔﯿﺮد ﮐﻪ ﺧﻮد ﻧﺤﻮﯾﺎن ﻫﻢ ﺑﻪ وﺟﻮد ﻧﻮﻋﯽ راﺑﻄﻪ ﻣﯿﺎن اﺳﻢ واﻗﻊ ﭘﺲ از ﺣﺮوف ﺟﺮ ﺑﺎ
ﻣﻔﻌﻮل رﺳﯿﺪه ﺑﻮدﻧﺪ و در ﭼﻨﯿﻦ اﺳﻢﻫﺎﯾﯽ ﻣﻌﻨﺎي ﻣﻔﻌﻮﻟﯿﺖ [ﺑﻪ ﻣﻌﻨﺎي اﺳﻢ ﻣﻨﺼﻮب ﻏﯿﺮرﮐﻦ] را
درﯾﺎﻓﺘﻪ ﺑﻮدﻧﺪ (اﻟﺠﻮاري،98-99 :2006).
آﻧﭽﻪ اﺣﻤﺪ ﺟﻮاري را ﺑﻪ اراﺋﻪ اﯾﻦ ﻧﻈﺮ ﻣﯽﮐﺸﺎﻧﺪ و ﺑﺎﻋﺚ ﻣﯽﺷﻮد اﯾﻦ ﻧﻈﺮ را ﻋﯿﻦ واﻗﻊ و
ﺣﻘﯿﻘﺖ ﺑﺪاﻧﺪ ﺗﻮﺟﻪ ﮐﺮدن او ﺑﻪ ﻣﻌﻨﺎ و ﮐﻢ ﺗﻮﺟﻬﯽ و ﯾﺎ ﺣﺘﯽ ﺑﯽ ﺗﻮﺟﻬﯽ او ﺑﻪ ﺟﻨﺒﮥ اﻋﺮاﺑﯽ ﮐﻠﻤﻪ
اﺳﺖ (اﻟﺠﻮاري،98-99 :2006) وي اﻟﺒﺘﻪ ﺑﻪ اﯾﻦ ﮐﻪ ﻧﺤﻮﯾﺎن در ﻣﻮرد ﺣﺮوف ﺟﺮ ﻓﻘﻂ و ﭘﯿﺶ از
ﻫﺮ ﭼﯿﺰ ﺑﻪ ﺟﻨﺒﮥ اﻋﺮاﺑﯽ ﺗﻮﺟﻪ دارﻧﺪ و ﺑﻪ ﺟﻨﺒﻪ ﻣﻌﻨﺎﯾﯽ ﮐﻢ ﺗﻮﺟﻪ اﻧﺪ و ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ ﺑﻌﺪ زﺑﺎﻧﯽ
ﭼﺸﻢ ﭘﻮﺷﯽ ﻣﯽﮐﻨﻨﺪ ﺧﺮده ﻣﯽﮔﯿﺮد (اﻟﺠﻮاري،60 :2006).
در ﺟﺎﯾﯽ دﯾﮕﺮ وي در ﺗﻮزﯾﻊ اﻋﺮاﺑﻬﺎي ﺳﻪ ﮔﺎﻧﮥ رﻓﻊ و ﻧﺼﺐ و ﺟﺮ ﻫﻢ ﺗﺼﺮﯾﺢ ﻣﯽﮐﻨﺪ ﮐﻪ
اﻋﺮاب ﺟﺮ ﺑﻪ ﺟﺰ ﻣﻀﺎف اﻟﯿﻪ ﻋﻼﻣﺖ ﻣﻔﻌﻮل ﻏﯿﺮ ﻣﺒﺎﺷﺮ ﯾﺎ ﻏﯿﺮ ﺻﺮﯾﺢ ﻧﯿﺰ ﻫﺴﺖ.
(اﻟﺠﻮاري،97-98 :2006 و اﻟﺠﻮاري،41 :2006) (ﻣﻨﻈﻮر او از ﻣﻔﻌﻮل ﻏﯿﺮ ﺻﺮﯾﺢ، اﺳﻢﻫﺎي
ﻣﻨﺼﻮب ﻏﯿﺮرﮐﻦ اﺳﺖ) و ﻫﻢ ﻣﻌﺘﻘﺪ اﺳﺖ اﻋﺮاب ﻧﺼﺐ ﺑﻪ ﺟﺰ ﻣﻔﻌﻮلٌ ﺑﻪ و ﺑﻪ اﺳﺘﺜﻨﺎي اﺳﻢ ﯾﺎ
ﺧﺒﺮ ﭘﺎرهاي از ﻧﺎﺳﺦﻫﺎ – ﺷﻨﺎﺳﻪ و ﻧﺸﺎﻧﮥ اﺳﻢﻫﺎي ﻣﻨﺼﻮﺑﯽ ﻣﺎﻧﻨﺪ ﻣﻔﻌﻮل ﻣﻄﻠﻖ و ﺣﺎل و ﺗﻤﯿﯿﺰ
و ﻣﻔﻌﻮلٌ ﻣﻌﻪ و ﻣﻔﻌﻮلٌ ﻟﻪ و ﻣﻔﻌﻮل ﻓﯿﻪ و ﻣﺴﺘﺜﻨﺎ ﻧﯿﺰ ﻫﺴﺖ (اﻟﺠﻮاري،87-88 :2006). ﺑﺎز در
ﺟﺎﯾﯽ دﯾﮕﺮ ﮐﺎرﮐﺮد ﺣﺮوف ﺟﺮ در ﮐﻼم را در درﺟﻪ ﻧﺨﺴﺖ ﺗﻌﯿﯿﻦ راﺑﻄﻪ ﻓﻌﻞ ﺑﺎ اﺳﻢ ﺗﺎﺛﯿﺮﭘﺬﯾﺮ از
آن ﯾﻌﻨﯽ ﻫﻤﺎن ﻣﻔﻌﻮل [ﺑﻪ ﻣﻌﻨﺎي ﮐﻠﯽ ﯾﻌﻨﯽ اﺳﻢ ﻣﻨﺼﻮب ﻏﯿﺮرﮐﻦ] ﻣﯽداﻧﺪ (اﻟﺠﻮاري،55 :2006-
. (54
از ﻫﻤﻪ اﯾﻦ ﻧﻈﺮات ارزﺷﻤﻨﺪ ﻣﯽﺗﻮان ﻧﺘﯿﺠﻪ ﮔﺮﻓﺖ ﮐﻪ وي ﺑﻪ دواﻋﺮاﺑﮕﯽ ﻣﻔﻌﻮل ﻏﯿﺮﺻﺮﯾﺢ اﻋﻢ
از ﻣﻔﻌﻮل ﺑﻪ ﻏﯿﺮﺻﺮﯾﺢ و دﯾﮕﺮ ﻗﯿﺪﻫﺎي ﻣﺠﺮور ﺑﻪ ﺣﺮف ﺟﺮ - ﺑﻪ ﺟﺰ ﻣﻔﻌﻮل ﺑﻪ ﻏﯿﺮﺻﺮﯾﺢ ﯾﻌﻨﯽ
ﻫﻤﺎن ﮐﻪ دﮐﺘﺮ آذرﻧﻮش آن را «ﻗﯿﺪ» ﻣﯽﻧﺎﻣﺪ – ﺑﺎور دارد. اﻣﺎ دﯾﮕﺮ ﺗﻌﯿﯿﻦ ﻧﻤﯽﮐﻨﺪ ﮐﻪ در ﮐﺠﺎ اﯾﻦ
ﻗﯿﺪ ﻓﻘﻂ ﻣﻔﺮد ﻣﻨﺼﻮب اﺳﺖ و در ﮐﺠﺎ ﻓﻘﻂ ﻣﺮﮐﺐ ﻣﺠﺮور ﺑﻪ ﺣﺮف ﺟﺮ اﺳﺖ و در ﮐﺠﺎ ﺟﺎﯾﺰ
اﻻﻓﺮاد و اﻟﺘﺮاﮐﯿﺐ. ﻧﯿﺰ ﺗﻌﯿﯿﻦ ﻧﻤﯽﻧﻤﺎﯾﺪ ﮐﻪ در ﺣﺎﻟﺖ ﻣﺠﺮور ﺑﻪ ﺣﺮف ﺟﺮ ﮐﺪام ﺣﺮف ﺟﺮ ﺣﻀﻮر
دارد ﮐﻪ ﻣﺎ ﮔﻔﺘﯿﻢ ﻣﻌﻤﻮﻻ ﯾﮑﯽ از ﻫﻤﺎن ﻫﻔﺖ ﺣﺮف ﺟﺮ اﺻﻠﯽ « ﺒ، ﻠ، ﻓﯽ، ﻋﻦ، ﻣﻦ، ﻋﻠﯽ، اﻟﯽ» ﻣﻨﻈﻮر
ﻫﺴﺘﻨﺪ. ﺿﻤﻦ اﯾﻦ ﮐﻪ ﺑﺴﺘﻪ ﺑﻪ ﻗﺮﯾﻨﮥ ﻣﻌﻨﺎﯾﯽ ﯾﻌﻨﯽ ﺑﻪ ﻗﻮل ﺗّﻤﺎم ﺣﺴﺎن ﺟﻬﺖ و ﺟﻨﺒﻪاي ﮐﻪ ﻗﯿﺪ [
ﻣﺠﺮور ﺑﻪ ﺣﺮف ] را ﺑﺎ ﻓﻌﻞ و ﻣﺴﻨﺪ ﺟﻤﻠﻪ ارﺗﺒﺎط ﻣﯽدﻫﺪ و ﺑﺴﺘﻪ ﺑﻪ ﻣﻌﻨﺎي اﺻﻠﯽ ﻫﺮﯾﮏ از اﯾﻦ
ﺣﺮوف ﺟﺮ ﻫﻔﺘﮕﺎﻧﻪ اﯾﻦ ﺣﺮف ﺟﺮ ﻋﻮض ﻣﯽﺷﻮد ؛ ﻣﺜﻼ ﻣﻔﻌﻮل ﻟﻪ ﻣﺠﺮور ﺑﺎ ﺣﺮف ﺟﺮ ﻻماﺣﺴﺎن اﺳﻤﻌﯿﻠﯽ ﻃﺎﻫﺮي دوﻗﺎﻟﺒﮕﯽ «ﻗﯿﺪ» در زﺑﺎن...
8
ﻣﯽآﯾﺪ. ﺗﻤﯿﯿﺰ ﻣﺠﺮور ﺑﺴﺘﻪ ﺑﻪ ﻣﻔﺮد ﯾﺎ ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻮدﻧﺶ ﺑﺎ «ﻣﻦ» ﯾﺎ ﺑﻌﻀﺎ ﺑﺎ «ﻓﯽ» ﻫﻤﺮاه ﻣﯽﺷﻮد.
ﺣﺎل ﻣﺠﺮور ﺑﺎ «ﻓﯽ» ﯾﺎ ﺑﺎ «ﻓﯽ ﺣﺎﻟﮥ»، ﻣﻔﻌﻮل ﻣﻌﻪ ﻣﺠﺮور ﺑﺎ «ﻣﻊ» – ﮐﻪ ﯾﮏ ﻇﺮف ﺣﺮف ﻧﻤﺎﺳﺖ-
و ﯾﺎ ﺑﺎ " ﺒ" ﻫﻤﺮاه ﻣﯽﺷﻮد و ﻣﺴﺘﺜﻨﺎي ﻣﺠﺮور ﺑﺎ «ﻏﯿﺮ» و «ﺳﻮي» ﮐﻪ اﺳﻢ داﺋﻢ اﻻﺿﺎﻓﻪ اﻧﺪ
ﻣﯽآﯾﺪ.
ﻧﮑﺘﻪ دﯾﮕﺮ اﯾﻦ ﮐﻪ ﺑﺎ ﺗﺼﺮﯾﺤﯽ ﮐﻪ اﺣﻤﺪ ﺟﻮاري ﮐﺮده و ﮔﻔﺘﻪ « اﺳﻢ واﻗﻊ ﭘﺲ از ﺣﺮف ﺟﺮ
ﻓﻘﻂ ﻣﻔﻌﻮل اﺳﺖ» (اﻟﺠﻮاري،100 :2006) ﯾﺎ در ﺟﺎﯾﯽ دﯾﮕﺮ ﮔﻔﺘﻪ «ﮐﺎرﮐﺮد ﺣﺮوف ﺟﺮ در درﺟﻪ
اول ﺗﻌﯿﯿﻦ راﺑﻄﮥ ﻓﻌﻞ [ ﯾﺎﺷﺒﻪ ﻓﻌﻞ] ﺑﺎ ﮐﻠﻤﮥ ﺗﺎﺛﯿﺮﭘﺬﯾﺮﻧﺪه از ﻓﻌﻞ [ ﯾﺎ ﺷﺒﻪ ﻓﻌﻞ ] ﯾﻌﻨﯽ ﻣﻔﻌﻮل
ﻏﯿﺮﺻﺮﯾﺢ اﺳﺖ (اﻟﺠﻮاري،54-55 :2006) » ﻣﻌﻠﻮم ﻣﯽﺷﻮد ﮐﻪ از ﻧﻈﺮ اﯾﺸﺎن ﻓﻘﻂ ﻣﺠﺮور ﺣﺮف
ﺟﺮ ﻣﻔﻌﻮل ﻏﯿﺮﻣﺴﺘﻘﯿﻢ (ﯾﺎ ﺑﻪ ﻗﻮل آذرﻧﻮش «ﻗﯿﺪ») اﺳﺖ ﻧﻪ ﻣﺠﻤﻮع ﺟﺎروﻣﺠﺮور. دﻟﯿﻞ اﯾﻦ ﻧﻈﺮ
اﯾﺸﺎن ﻣﯽﺗﻮاﻧﺪ اﯾﻦ ﺑﺎﺷﺪ ﮐﻪ اﯾﻦ ﺣﺮف ﺟﺮ در اﯾﻦ ﻗﯿﺪﻫﺎ ﭼﻨﺎن ﮐﻪ ﺧﻮاﻫﯿﻢ دﯾﺪ اﻏﻠﺐ در ﻣﻮﺿﻊ
ذﮐﺮ ﯾﺎ اﺳﻘﺎط و ﺣﺬف اﺳﺖ. اﻟﺒﺘﻪ ﺑﺮ اﺳﺎس اﯾﻦ ﻧﻈﺮ ﭘﺮﺳﺸﯽ ﮐﻪ ﺑﻪ ذﻫﻦ ﻣﯽآﯾﺪ اﯾﻦ اﺳﺖ ﮐﻪ اﮔﺮ
اﯾﻦ ﻣﻔﻌﻮلﻫﺎ ﯾﺎ ﺑﻪ ﻗﻮﻟﯽ ﻗﯿﺪﻫﺎ در ﺣﺎﻟﺖ ﺟﺮي واﺳﻄﻪاي ﺑﻪ ﻧﺎم ﺣﺮف ﺟﺮ دارﻧﺪ، ارﺗﺒﺎط آﻧﻬﺎ ﺑﺎ
ﻓﻌﻞ درﺣﺎﻟﺖ ﻧﺼﺒﯽ ﭼﮕﻮﻧﻪ اﯾﺠﺎد ﻣﯽﺷﻮد ﮐﻪ ﻻﺑﺪ ﺑﺎﯾﺪ ﮔﻔﺖ ارﺗﺒﺎط، ﺑﯽ واﺳﻄﻪ اﺳﺖ و ﺑﺎ اﻋﺮاب
ﻧﺼﺐ ﯾﺎ ﺑﺎزي اﻋﺮاب ﮐﺎﻓﯽ اﺳﺖ ﮐﻪ اﯾﻦ ارﺗﺒﺎط اﯾﺠﺎد ﺷﻮد.
دﻟﯿﻞ ﭼﻬﺎرم ﻧﻈﺮاﺑﺮاﻫﯿﻢ اﺑﺮاﻫﯿﻢ ﺑﺮﮐﺎت ﯾﮑﯽ از ﻧﺤﻮ ﭘﮋوﻫﺎن ﻣﻌﺎﺻﺮ ﻣﺼﺮي اﺳﺖ. وي ﺑﺮ آن
اﺳﺖ ﮐﻪ اﮔﺮ ﺣﺮف ﺟﺮ ﭘﯿﺶ از اﺳﻤﯽ ﺑﯿﺎﯾﺪ، اﺛﺮﺟﺮ ﺑﺪون ﺗﻮﺟﻪ ﺑﻪ ﻧﻘﺶ دﺳﺘﻮري [ آن ﺟﺎرو
ﻣﺠﺮور] در آن اﺳﻢ ﻇﺎﻫﺮ ﻣﯽﺷﻮد... در اﯾﻦ ﻣﻮارد ﻧﺤﻮﯾﺎن اﻋﺮاب ﻇﺎﻫﺮي ﻧﺎﺷﯽ از ﺣﺮف ﺟﺮ را
اﻇﻬﺎر ﮐﺮده اﻧﺪ وﻟﯽ ﺑﻪ ﺗﺒﻌﯿﺖ از ﻣﺤﻞ و ﻣﻮﻗﻌﯿﺖ اﻋﺮاﺑﯽ اﺻﻠﯽ و ﻧﻘﺶ دﺳﺘﻮري و ﻧﺤﻮي آن
اﺳﻢ ﻣﺠﺒﻮر ﺷﺪه اﻧﺪ ﻋﻼﻣﺖ اﻋﺮاﺑﯽ واﻗﻌﯽ آن را ﻣﻘﺪر ﺑﺪاﻧﻨﺪ (ﺑﺮﮐﺎت،2007: ج216 ،4) ﻧﯿﺰ در
ﺟﺎﯾﯽ دﯾﮕﺮ آورده اﺳﺖ ﮐﻪ ﺷﺒﻪ ﺟﻤﻠﮥ ﺟﺎرو ﻣﺠﺮوري ﮐﻪ ﻣﺘﻌﻠﻖ ﺑﻪ ﻓﻌﻞ ﯾﺎﺷﺒﻪ ﻓﻌﻞ ﻣﺬﮐﻮر
ﺑﺎﺷﺪ – ﯾﻌﻨﯽ ﻫﻨﮕﺎﻣﯽ ﮐﻪ ﺧﺒﺮ ﯾﺎ ﺻﻔﺖ ﯾﺎ ﺣﺎل (ﻣﺘﻌﻠﻖ ﺑﻪ ﻣﺤﺬوف ) ﻧﺒﺎﺷﺪ – ﻣﺤﻼ ﻣﻨﺼﻮب اﺳﺖ
ﺑﻪ ﻃﻮري ﮐﻪ اﮔﺮ اﯾﻦ ﺣﺮف ﺟﺮ ﺣﺬف ﺷﻮد، آن اﺳﻢ ﻣﻨﺼﻮب ﺑﻪ ﻧﺰع ﺧﺎﻓﺾ ﻣﯽﺷﻮد... و ﻧﺤﻮﯾﺎن
در ﺑﺴﯿﺎري از ﻣﻨﺼﻮﺑﺎت ﻣﺎﻧﻨﺪ «ﻣﻔﻌﻮل ﻓﯿﻪ ﻣﮑﺎﻧﯽ و زﻣﺎﻧﯽ، ﺗﻤﯿﯿﺰ، ﺣﺎل، ﻣﻔﻌﻮل ﺑﻪ، ﻣﻔﻌﻮل ﻣﻌﻪ،
ﻣﻔﻌﻮل ﻟﻪ و... » وﺟﻮد ﺣﺮف ﺟﺮ را ﻻزم داﻧﺴﺘﻪ اﻧﺪ (ﺑﺮﮐﺎت،2007:ج231-232 ،4). از اﯾﻦ ﻧﻈﺮات
اﺑﺮاﻫﯿﻢ ﺑﺮﮐﺎت ﻣﻌﻠﻮم ﻣﯽﺷﻮد ﮐﻪ اوﻻ ﻣﺠﺮور ﺑﻮدن ﺑﻪ ﺣﺮف ﺟﺮ ﻧﻘﺶ دﺳﺘﻮري ﻧﯿﺴﺖ و ﻧﻘﺶ
دﺳﺘﻮري آن ﺑﺎﯾﺪ [ﺑﺎ ﺗﻮﺟﻪ ﺑﻪ ﮐﺎرﮐﺮد و ﻣﻌﻨﺎ ] ﺗﻌﯿﯿﻦ ﺷﻮد. دﯾﮕﺮ اﯾﻦ ﮐﻪ اﺳﻢﻫﺎي ﻣﻨﺼﻮب ﺟﺴﺘﺎرﻫﺎي زﺑﺎﻧﯽ دوره---- ، ﺷﻤﺎره----- ، ﺳﺎل-----
9
ﻏﯿﺮرﮐﻦ در ﻧﺤﻮ ﻋﺮﺑﯽ ﻋﻼوه ﺑﺮ ﻣﻨﺼﻮب ﺷﺪن [ﮐﻪ از اﺳﻢ آﻧﻬﺎ ﭘﯿﺪاﺳﺖ ]، ﻣﺠﺮور ﺑﻪ ﺣﺮف ﺟﺮ
ﻫﻢ ﻣﯽﺷﻮﻧﺪ و ﺣﺘﯽ ﮔﺎﻫﯽ وﺟﻮد اﯾﻦ ﺣﺮف ﺑﺮاي آﻧﻬﺎ ﻻزم و واﺟﺐ اﺳﺖ . ﺑﺎ اﯾﻦ ﺗﻮﺿﯿﺢ ﮐﻪ
ﭼﻮن ﺣﮑﻢ ﮐﻠﯽ داده دﯾﮕﺮ ﺗﻌﯿﯿﻦ ﻧﮑﺮده ﮐﻪ ﭼﻪ ﺣﺮف ﺟﺮي و در ﭼﻪ ﻣﻮاردي از اﯾﻦ ﻣﻨﺼﻮﺑﺎت.
ﺿﻤﻨﺎ ارﺟﺎع دﻗﯿﻖ ﻧﺪاده اﺳﺖ ﮐﻪ ﮐﺪام ﻧﺤﻮي و در ﮐﺠﺎ و ﮐﺪام ﮐﺘﺎب. دﯾﮕﺮ اﯾﻦ ﮐﻪ ﻣﻨﺼﻮب ﺑﻪ
ﻧﺰع ﺧﺎﻓﺾ از ﻧﻈﺮ اﯾﺸﺎن در ﻏﯿﺮ ﻣﻔﻌﻮل ﺑﻪ ﻧﯿﺰ ﺟﺎري اﺳﺖ. ﭼﻬﺎرم اﯾﻦ ﮐﻪ وﻗﺘﯽ ﺟﺎرو ﻣﺠﺮور
ﻏﯿﺮﺣﺎل و ﺧﺒﺮ و ﺻﻔﺖ وﺻﻠﻪ را ﻣﺤﻼ ﻣﻨﺼﻮب ﻣﯽﺷﻤﺎرد ﻣﻌﻠﻮم اﺳﺖ ﮐﻪ از ﻣﯿﺎن دو اﻋﺮاب ﻗﯿﺪ
ﯾﻌﻨﯽ ﻣﻨﺼﻮب ﺷﺪن و ﻣﺠﺮور ﺷﺪن ﺑﻪ ﺣﺮف، اﯾﺸﺎن ﻗﺎﻟﺐ ﻣﻔﺮد و ﻣﻨﺼﻮب را اﺻﻠﯽ ﻣﯽداﻧﺪ.
دﻟﯿﻞ ﭘﻨﺠﻢ اﯾﻦ ﮐﻪ ﻋﻠﯽ اﺑﻮاﻟﻤﮑﺎرم ﻫﻤﻪ اﻟﻔﺎظ و ﺗﺮﮐﯿﺐﻫﺎي زاﺋﺪ ﺑﺮﺗﺮﮐﯿﺐ اﺻﻠﯽ ﺟﻤﻠﻪ در
زﺑﺎن ﻋﺮﺑﯽ را «ﻣﮑﻤﻼت » ﻣﯽﻧﺎﻣﺪ (اﻟﺠﻤﻠﮥ اﻟﻔﻌﻠﯿﻪ،ص 41) و ﻣﻌﻠﻮم اﺳﺖ ﮐﻪ ﻣﻘﺼﻮد اواز اﯾﻦ
ﻣﮑﻤﻼت ﻫﻤﺎن ﻣﻨﺼﻮﺑﺎت ﻏﯿﺮرﮐﻦ اﺳﺖ. وي ﺗﺼﺮﯾﺢ ﻣﯽﮐﻨﺪ ﮐﻪ اﯾﻦ ﻣﮑﻤﻼت ﮔﺎﻫﯽ ﻟﻔﻈﺎﯾﺎ ﻣﺤﻼ
ﻣﻨﺼﻮب اﻧﺪ و ﮔﺎﻫﯽ ﻣﺠﺮوراﻧﺪ ﻣﺎﻧﻨﺪ ﺟﺎرو ﻣﺠﺮور (ﻫﻤﺎن ﻣﻨﺒﻊ، ص 37. ﭘﺎورﻗﯽ 1).
دﻟﯿﻞ ﺷﺸﻢ ﺗﺼﺮﯾﺢ ﮐﺘﺐ ﻧﺤﻮي در دوﺷﮑﻠﯽ ﺑﻮدن و دواﻋﺮاﺑﮕﯽ اﻏﻠﺐ اﯾﻦ اﺳﻢﻫﺎي ﻣﻨﺼﻮب
ﻏﯿﺮرﮐﻦ ﯾ
+ نوشته شده در جمعه هفتم خرداد ۱۳۹۵ ساعت 11:30 توسط
|